Hormon əvəzedici terapiya: kimə uyğundur, kimə yox

Hormon əvəzedici terapiya (HƏT) menopauza əlamətlərinin ən effektiv müalicə üsuludur, lakin onun ətrafında qorxu və ziddiyyətli məlumatlar da çoxdur. Bəzi qadınlar faydasına baxmayaraq ondan tamamilə imtina edir, digərləri isə əks-göstərişləri bilmədən qəbul etməyi düşünür. Bu məqalədə hormon əvəzedici terapiyanın nə olduğunu, kimə fayda verdiyini və kimlər üçün uyğun olmadığını izah edirik.

Hormon əvəzedici terapiya nədir

HƏT menopauzada azalan estrogenin — uşaqlığı olan qadınlarda isə estrogenlə birlikdə progestogenin — dərman şəklində əvəz edilməsidir. Məqsəd hormonları gənclik səviyyəsinə qaytarmaq deyil, əlamətləri aradan qaldıran ən aşağı effektiv dozanı tətbiq etməkdir. Estrogen isti basmaları, gecə tərləmələrini, yuxu pozğunluğunu və vaginal quruluğu azaldır, həmçinin sümük sıxlığını qoruyur. Progestogen uşaqlığın daxili qişasını estrogenin təsirindən qoruyur; uşaqlığı çıxarılmış qadınlara yalnız estrogen kifayətdir.

HƏT-in növləri və formaları

Sistemli terapiya — həb, dəri yapışqanı (plastır), gel və ya sprey; bütün organizmə təsir edir və isti basmalar kimi ümumi əlamətlərə kömək edir.
Lokal (vaginal) estrogen — krem, şam və ya halqa; yalnız vaginal quruluq, cinsi əlaqə zamanı ağrı və təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları üçün nəzərdə tutulur, qana cüzi miqdarda keçir.
Tsiklik rejim — perimenopauzada, hələ menstruasiyası olan qadınlarda; aylıq qanaxma davam edir.
Fasiləsiz kombinə rejim — postmenopauzada; qanaxma olmur.

Dəri vasitəsilə verilən estrogen qaraciyərdən keçmədiyi üçün tromboz riski baxımından həb formasından daha təhlükəsiz sayılır.

Kimə uyğundur, kimə yox

Kimə fayda verə bilər

İsti basmalar və gecə tərləmələri həyat keyfiyyətini pozan, 60 yaşa çatmamış və ya menopauzadan 10 il keçməmiş qadınlara.
45 yaşdan, xüsusən 40 yaşdan əvvəl menopauzaya daxil olanlara — bu halda HƏT təbii menopauza yaşınadək tövsiyə olunur.
Osteoporoz riski yüksək olan və digər dərmanları qəbul edə bilməyən qadınlara.
Yalnız vaginal şikayətləri olanlara — lokal estrogen formasında.

Kimə uyğun deyil

Döş xərçəngi keçirmiş və ya estrogenə həssas başqa şiş diaqnozu olanlara.
Keçmişdə dərin vena trombozu, ağciyər emboliyası, insult və ya infarkt olanlara.
Səbəbi müəyyən edilməmiş vaginal qanaxması olanlara (əvvəlcə araşdırılmalıdır).
Aktiv qaraciyər xəstəliyi və ya nəzarət olunmayan yüksək qan təzyiqi olanlara.

Bu hallarda qeyri-hormonal dərmanlar və həyat tərzi tədbirləri alternativ kimi nəzərdən keçirilir.

Risklər və müalicə zamanı nəzarət

Kombinə edilmiş HƏT-in uzunmüddətli istifadəsi döş xərçəngi riskini bir qədər artıra bilər; bu risk müalicə dayandırıldıqdan sonra azalır. Həb şəklində estrogen tromboz və insult riskini artırır, xüsusən yaşlı qadınlarda. Ona görə HƏT yalnız fərdi risk-fayda qiymətləndirməsindən sonra başlanır. Başlamazdan əvvəl ginekoloji müayinə, qan təzyiqinin ölçülməsi, mammoqrafiya və lazım gəldikdə ultrasəs aparılır. Müalicə zamanı ildə bir dəfə həkimə baş çəkib dozanın və davam etmə zərurətinin yenidən qiymətləndirilməsi vacibdir. Bu məsələlər menopauza konsultasiyası çərçivəsində müzakirə olunur; dövrün özü barədə menopauza əlamətləri məqaləsində ətraflı yazmışıq.

Nə zaman həkimə müraciət etməli

HƏT fonunda gözlənilməz və ya davamlı vaginal qanaxma görünərsə.
Baldırda ağrı və şişkinlik, qəfil təngnəfəslik və ya döş qəfəsində ağrı yaranarsa — təcili.
Döşdə yeni düyün, dəri dəyişikliyi və ya gilədən ifrazat hiss edirsinizsə.
Qəfil güclü baş ağrısı, görmə və ya nitq pozğunluğu olarsa — təcili.
Dərinin saralması və ya sağ qabırğaaltı ağrı varsa.
Əlamətlər müalicəyə baxmayaraq 3 aydan sonra da davam edirsə — doza və forma dəyişdirilə bilər.

Tez-tez verilən suallar

HƏT-i nə qədər müddət qəbul etmək olar?

Sabit müddət yoxdur; qərar hər il fərdi qiymətləndirmə ilə verilir. Bir çox qadın müalicəni bir neçə il davam etdirir, erkən menopauzada isə ən azı təbii menopauza yaşınadək tövsiyə olunur.

HƏT kökəldir?

Tədqiqatlar HƏT-in özünün çəki artımına səbəb olduğunu göstərmir. Menopauzada çəki artımı daha çox yaşla bağlı metabolik dəyişikliklərin nəticəsidir.

Bioidentik hormonlar daha təhlükəsizdir?

Lisenziyalı preparatlardakı estradiol və mikronizə progesteron bioidentikdir və effektivliyi sübuta yetirilmişdir. Fərdi qaydada hazırlanan, nəzarətdən keçməmiş "bioidentik" qarışıqların daha təhlükəsiz olduğuna dair sübut yoxdur.