Menopauzada sümük sağlamlığı və osteoporozdan qorunma

Menopauza ilə birlikdə azalan estrogen sümüklərin ən vacib qoruyucularından birini aradan götürür. Sümük itkisi səssiz gedir: ilk əlamət çox vaxt kiçik bir yıxılmadan sonra baş verən sınıq olur. Xoş xəbər odur ki, menopauzada sümük sağlamlığını qorumaq mümkündür və nə qədər erkən başlansa, nəticə o qədər yaxşı olur. Bu məqalədə osteoporozun niyə yarandığını, riskinizi necə qiymətləndirəcəyinizi və qorunma yollarını izah edirik.

Menopauza sümük sağlamlığına necə təsir edir

Sümük toxuması ömür boyu yenilənir: köhnə toxuma sorulur, yerinə yenisi qurulur. Estrogen bu prosesdə sorulmanı cilovlayır. Menopauzada estrogen kəskin azaldıqca sorulma qurulmanı üstələyir və sümük kütləsi azalmağa başlayır; ən sürətli itki sonuncu menstruasiyadan sonrakı ilk 5–7 ildə baş verir. Sümük sıxlığı müəyyən həddən aşağı düşdükdə osteopeniya, daha da azaldıqda osteoporoz diaqnozu qoyulur. Osteoporoz zamanı bilək, fəqərə və bud-çanaq sümüyünün sınıqları hətta yüngül zərbədən baş verə bilər.

Osteoporoz riskini artıran amillər

45 yaşdan əvvəl menopauza və ya yumurtalıqların cərrahi çıxarılması.
Ailədə, xüsusən anada bud-çanaq sınığı və ya osteoporoz.
Zəif bədən quruluşu və aşağı bədən kütləsi.
Siqaret çəkmək və alkoqolun həddən artıq qəbulu.
Kortikosteroidlərin uzunmüddətli qəbulu, qalxanabənzər vəzin hiperfunksiyası, revmatoid artrit, bağırsaq xəstəlikləri.
Az hərəkətli həyat tərzi, kalsium və D vitamini çatışmazlığı.
Yetkin yaşda keçirilmiş sınıq.

Bir neçə amilin birlikdə olması riskin fərdi qiymətləndirilməsi üçün əsasdır.

Sümük sıxlığının ölçülməsi (densitometriya)

Osteoporozun diaqnostikasında əsas üsul DXA densitometriyasıdır — aşağı dozalı rentgen şüası ilə onurğa və bud-çanaq sümüyünün sıxlığını ölçən ağrısız müayinə. Nəticə T-skoru ilə ifadə olunur: −1-dən yuxarı norma, −1 ilə −2,5 arası osteopeniya, −2,5 və aşağı osteoporoz sayılır. Müayinə 65 yaşdan yuxarı bütün qadınlara, risk amili olanlara isə daha erkən, menopauzadan sonra tövsiyə edilir. Sümük mübadiləsini pozan xəstəlikləri istisna etmək üçün bəzən qan analizləri (kalsium, D vitamini, qalxanabənzər vəz hormonları) də lazım gəlir.

Osteoporozdan qorunma yolları

Qidalanma

50 yaşdan yuxarı qadınlar üçün gündəlik kalsium tələbatı təxminən 1200 mq-dır; əsas mənbələr süd məhsulları, badam, küncüt, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər və sümüklü balıq konservləridir. D vitamini kalsiumun sorulması üçün vacibdir; gündəlik 800–1000 BV tövsiyə olunur, çatışmazlıq analizlə təsdiqlənərsə doza həkim tərəfindən tənzimlənir. Kifayət qədər zülal da sümük və əzələ üçün vacibdir.

Hərəkət

Çəki daşıyan məşqlər — sürətli gəzinti, pilləkən qalxma, rəqs — və müqavimət məşqləri sümüyün qurulmasını stimullaşdırır. Tarazlıq məşqləri yıxılma riskini azaldır. Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli aktivlik hədəf götürülür.

Vərdişlər və müalicə

Siqaretdən imtina və alkoqolun məhdudlaşdırılması sümük itkisini yavaşladır. Evdə yıxılma riskini azaltmaq — yaxşı işıqlandırma, sürüşkən xalçaların götürülməsi — eyni dərəcədə vacibdir. Osteoporoz təsdiqlənərsə, sümük sorulmasını dayandıran dərmanlar təyin oluna bilər. Menopauza əlamətləri olan qadınlarda hormon əvəzedici terapiya sümükləri də qoruyur; bu seçim menopauza konsultasiyası zamanı fərdi qiymətləndirilir. Ətraflı: hormon əvəzedici terapiya.

Nə zaman həkimə müraciət etməli

Menopauza 45 yaşdan əvvəl başlayıbsa.
Yüngül zərbə və ya yıxılmadan sonra sınıq olubsa.
Boyunuz bir neçə santimetr qısalıb və ya kürəkdə əyilmə görünürsə.
Belin ortasında səbəbsiz, davamlı ağrı varsa.
Uzun müddət kortikosteroid qəbul edirsinizsə.
65 yaşa çatmışsınız və heç vaxt densitometriya etməmisinizsə.

Tez-tez verilən suallar

Osteoporozun əlamətləri var?

Sümük itkisi uzun illər heç bir əlamət vermir. Boy qısalması, kürəyin əyilməsi və sınıqlar artıq inkişaf etmiş xəstəliyin əlamətləridir, ona görə profilaktik yoxlama vacibdir.

Kalsiumu həb şəklində almaq lazımdır?

Tələbatı qida ilə qarşılamaq üstünlük təşkil edir. Qida ilə kifayət qədər kalsium alınmırsa, həkim əlavə təyin edə bilər; artıq doza faydasızdır və əks-təsirlər verə bilər.

Densitometriya nə qədər tez-tez təkrarlanmalıdır?

Nəticədən asılıdır. Norma olduqda adətən bir neçə ildən bir, osteopeniya və ya müalicə fonunda isə həkimin təyin etdiyi aralıqla, çox vaxt 1–2 ildə bir təkrarlanır.