Hormonal analizlər: hansılar, nə vaxt və necə verilir

Nizamsız aybaşı, hamiləliyin baş tutmaması, artıq tüklənmə və ya izahsız çəki dəyişikliyi – bu şikayətlərin arxasında çox vaxt hormonal balansın pozulması durur. Hormonal analizlər bu balansı rəqəmlərlə görməyə imkan verir, lakin yalnız düzgün gündə və düzgün şəraitdə verildikdə. Bu məqalədə qadın sağlamlığında ən çox istifadə olunan hormon analizlərini, onların verilmə vaxtını və nəticəyə təsir edən amilləri izah edirik.

Hormonal analizlər nə zaman lazımdır

Hormon analizləri profilaktik "yoxlama paketi" deyil; onlar konkret şikayət və ya klinik sual olduqda təyin edilir. Ən çox rast gəlinən göstərişlər:

• Aybaşının 35 gündən çox gecikməsi və ya 3 aydan uzun olmaması
• Çox ağrılı, çox bol və ya əksinə, çox az aybaşı
• Bir il ərzində (35 yaşdan sonra altı ay) hamiləliyin baş tutmaması
• Üzdə və bədəndə artıq tüklənmə, davamlı sızanaq, saç tökülməsi
• Süd vəzilərindən hamiləliklə bağlı olmayan ifrazat
• Təkrarlanan hamiləlik itkiləri
• Menopauza əlamətlərinin erkən yaşda başlaması
• Yumurtalıq ehtiyatının qiymətləndirilməsi

Əsas hormonlar və onların mənası

Follikulstimullaşdırıcı hormon (FSH) və lüteinləşdirici hormon (LH) hipofiz vəzindən ifraz olunur və yumurtalıqların işini idarə edir. FSH yumurtalıq ehtiyatını, LH isə ovulyasiya mexanizmini qiymətləndirməyə kömək edir; onların nisbəti polikistik yumurtalıq sindromu şübhəsində əhəmiyyət daşıyır.

Estradiol yumurtalıqların əsas estrogenidir; endometriumun böyüməsini və siklin birinci fazasını təmin edir.

Progesteron ovulyasiyadan sonra sarı cisim tərəfindən ifraz olunur. Onun siklin ikinci yarısındakı səviyyəsi ovulyasiyanın baş tutduğunu dolayı yolla təsdiqləyir.

Prolaktin süd ifrazına cavabdehdir, lakin yüksək olduqda ovulyasiyanı dayandıra və aybaşını poza bilər.

Anti-Müller hormonu (AMH) yumurtalıqdakı kiçik follikulların sayını əks etdirir və yumurtalıq ehtiyatının göstəricisi kimi istifadə olunur. AMH hamiləlik ehtimalını birbaşa proqnozlaşdırmır – o, yalnız ehtiyat haqqında məlumat verir.

Androgenlər (testosteron, DHEA-S) artıq tüklənmə və sızanaq şikayətlərində yoxlanılır.

Tiroid hormonları (TSH, sərbəst T4) birbaşa cinsi hormon olmasalar da, qalxanabənzər vəzin işinin pozulması aybaşı siklinə və hamiləliyə ciddi təsir göstərir, ona görə də demək olar ki, hər hormonal araşdırmaya daxil edilir.

Siklin hansı gündə hansı analiz verilir

Hormon səviyyələri sikl boyu dəyişdiyi üçün analizin günü nəticənin düzgün şərhi üçün həlledicidir:

1. Siklin 2–5-ci günləri – FSH, LH, estradiol, prolaktin, androgenlər. Bu günlərdə hormonlar "baza" səviyyəsindədir və ehtiyat haqqında ən doğru məlumatı verir.
2. Siklin 19–23-cü günləri (28 günlük sikldə, ovulyasiyadan təxminən 7 gün sonra) – progesteron.
3. İstənilən gün – AMH, TSH, sərbəst T4. Bu göstəricilər sikl fazasından az asılıdır.

Aybaşı uzun müddət yoxdursa, həkim analizləri istənilən gün götürüb nəticəni buna uyğun şərh edir və ya əvvəlcə aybaşını çağırmaq qərarına gələ bilər. Günü özünüz seçməyin – həkim konkret şikayətə uyğun cədvəl tərtib edir.

Analizə hazırlıq və nəticəyə təsir edən amillər

Hormonal analizlər venadan qan götürülməsi ilə aparılır. Nəticənin etibarlı olması üçün:

• Qanı səhər saatlarında, acqarına və ya yüngül səhər yeməyindən sonra verin; prolaktin üçün ac olmaq və ən az 8 saat yuxu vacibdir.
• Analizdən əvvəlki gün ağır fiziki yük, cinsi əlaqə və süd vəzilərinin stimulyasiyasından çəkinin – bunlar prolaktini süni yüksəldir.
• Laboratoriyaya gəldikdən sonra 15–20 dəqiqə sakit oturun; stress və tələsmək də prolaktinə təsir edir.
• Hormonal həblər, tiroid preparatları, antidepressantlar və bəzi mədə dərmanları nəticəni dəyişə bilər – qəbul etdiyiniz hər şeyi həkimə deyin.
• Analizi mümkünsə eyni laboratoriyada təkrarlayın, çünki referans aralıqları laboratoriyalar arasında fərqlənir.

Nəticələrin şərhi həmişə klinik şəkil, ultrasəs və sikl günü ilə birlikdə aparılır. Normadan kənar bir göstərici hələ diaqnoz deyil; bəzən analizi başqa sikldə təkrarlamaq lazım gəlir. Sonsuzluq araşdırmasının bir hissəsi olaraq hormonal müayinə haqqında xidmətlər səhifəmizdə məlumat verilib; nizamsız menstruasiya mövzusunda isə ayrıca məqaləmiz var.

Nə zaman həkimə müraciət etməli

• Aybaşınız üç ay və daha çox gecikibsə və hamiləlik istisna olunubsa
• Siklin müddəti 21 gündən az və ya 35 gündən çoxdursa
• Hamiləlik planlaşdırırsınız, lakin 12 ay (35 yaşdan sonra 6 ay) nəticə yoxdursa
• Artıq tüklənmə, sızanaq və ya saç tökülməsi sürətlə artıbsa
• Süd vəzilərindən ifrazat müşahidə edirsinizsə
• 40 yaşdan əvvəl istilik basması və aybaşının seyrəkləşməsi başlayıbsa

Tez-tez verilən suallar

Hormonal analizləri hamiləlik planlaşdırmayan qadın da verməlidirmi?

Yalnız şikayət varsa. Nizamsız aybaşı, tüklənmə, çəki dəyişikliyi və ya menopauza əlamətləri olmadan "profilaktik" hormon paketi informativ deyil və lazımsız narahatlıq yarada bilər.

Hormonal həb qəbul edərkən analiz vermək olarmı?

Kombinə olunmuş hormonal həblər FSH, LH və estradiolu süni şəkildə dəyişir. Yumurtalıq funksiyasını qiymətləndirmək üçün adətən həbləri dayandırdıqdan sonra ikinci-üçüncü təbii sikl gözlənilir; AMH və TSH isə həb fonunda da yoxlanıla bilər.

Nəticə normadan kənardırsa, bu nə deməkdir?

Tək bir göstəricinin normadan kənar olması hələ xəstəlik demək deyil. Həkim nəticəni sikl günü, şikayətlər, ultrasəs və digər hormonlarla birlikdə qiymətləndirir, lazım gəldikdə analizi təkrarlayır və ya əlavə müayinə təyin edir.