Hamiləlik diabeti (gestasion diabet): risk, müayinə və nəzarət

Hamiləlik diabeti (gestasion diabet) — hamiləlik dövründə ilk dəfə aşkarlanan qan şəkərinin yüksəlməsidir. Çox vaxt heç bir əlamət vermir, ona görə də yalnız xüsusi müayinə ilə tapılır. Yaxşı xəbər budur ki, vaxtında aşkarlanıb nəzarətdə saxlandıqda hamiləlik əksər hallarda normal nəticələnir. Bu məqalədə kimlərin risk qrupunda olduğunu, testin necə keçirildiyini və gündəlik nəzarətin nədən ibarət olduğunu izah edirik.

Hamiləlik diabeti nədir və niyə yaranır

Hamiləlikdə plasenta körpənin inkişafı üçün lazım olan hormonlar istehsal edir. Bu hormonların bir hissəsi insulinin təsirini zəiflədir — buna insulin rezistentliyi deyilir. Normalda mədəaltı vəzi daha çox insulin istehsal edərək bunu kompensasiya edir. Bəzi qadınlarda isə bu kompensasiya kifayət etmir və qanda qlükoza səviyyəsi yüksəlir. Vəziyyət adətən 24–28-ci həftələrdən sonra, plasenta hormonlarının zirvəyə çatdığı dövrdə özünü göstərir.

Nəzarətsiz qalan hamiləlik diabeti körpənin həddən artıq böyük doğulması (makrosomiya), doğuş travmaları, doğuşdan sonra körpədə qan şəkərinin düşməsi, çoxsulu hamiləlik və preeklampsiya riskini artırır. Nəzarətdə saxlandıqda bu risklər əhəmiyyətli dərəcədə azalır.

Kimlər risk qrupundadır

Hamiləlik diabeti hər qadında inkişaf edə bilər, lakin aşağıdakı amillər ehtimalı artırır:

hamiləlikdən əvvəl artıq çəki və ya piylənmə;
yaxın qohumlarda 2-ci tip diabet;
əvvəlki hamiləlikdə hamiləlik diabeti;
əvvəlki körpənin 4 kq-dan ağır doğulması;
polikistik yumurtalıq sindromu;
35 yaşdan yuxarı olmaq;
hamiləlikdən əvvəl prediabet (qlükozaya tolerantlığın pozulması);
hazırkı hamiləlikdə sidikdə qlükozanın aşkarlanması və ya körpənin müddətə görə böyük olması.

Bu amillərin heç biri olmadıqda da müayinə tövsiyə olunur, çünki risk qrupuna daxil olmayan qadınların da bir hissəsində diabet aşkarlanır.

Müayinə: qlükoza tolerantlıq testi

Standart müayinə hamiləliyin 24–28-ci həftələrində aparılan oral qlükoza tolerantlıq testidir (OQTT). Yüksək risk qrupundakı qadınlarda test ilk müayinədə də edilə bilər, nəticə normal olduqda isə 24–28-ci həftədə təkrarlanır.

Test belə keçirilir:

8–12 saatlıq gecə aclığından sonra səhər venadan qan götürülür (acqarına qlükoza).
75 q qlükoza həll edilmiş su içilir.
1 və 2 saat sonra qan təkrar götürülür.

Test zamanı oturmaq, yemək yeməmək və siqaret çəkməmək lazımdır. Testdən əvvəlki günlərdə adi qidalanmanı dəyişməyin — "pəhriz" nəticəni təhrif edə bilər. Üç göstəricidən birinin eşik dəyərini keçməsi diaqnozu təsdiqləyir; eşiklər beynəlxalq meyarlara görə təyin olunur və nəticəni həkim şərh edir.

Nəzarət: qidalanma, hərəkət və şəkərin ölçülməsi

Diaqnoz qoyulduqda qadınların əksəriyyəti qan şəkərini yalnız həyat tərzi dəyişiklikləri ilə normal həddə saxlaya bilir.

Qidalanma

Əsas prinsip — karbohidratların miqdarını deyil, keyfiyyətini və bölgüsünü tənzimləməkdir: tam taxıllı məhsullar, paxlalılar, tərəvəz, hər yeməkdə protein; şəkərli içkilər, şirniyyat və ağ undan imtina. Gündə 3 əsas yemək və 2–3 qəlyanaltı qan şəkərinin kəskin yüksəlməsinin qarşısını alır. Diaqnoz ac qalmaq demək deyil — körpənin böyüməsi üçün kifayət qədər kaloriya lazımdır.

Fiziki aktivlik

Gündə 30 dəqiqə orta intensivlikli hərəkət — yeriş, üzgüçülük, hamilələr üçün gimnastika — insulinə həssaslığı artırır. Yeməkdən sonra 10–15 dəqiqəlik gəzinti xüsusilə faydalıdır.

Qan şəkərinin ölçülməsi

Qlükometrlə acqarına və yeməklərdən 1–2 saat sonra ölçmə aparılır; hədəf dəyərləri həkim fərdi təyin edir. Həyat tərzi dəyişikliyi kifayət etmədikdə insulin təyin olunur — bu, hamiləlikdə təhlükəsiz və effektiv üsuldur, "uğursuzluq" deyil.

Doğuş və doğuşdan sonra

Körpənin böyüməsi ultrasəslə daha tez-tez izlənir; doğuşun vaxtı və üsulu nəzarətin keyfiyyətinə və körpənin ölçüsünə görə planlaşdırılır. Doğuşdan sonra qan şəkəri adətən normallaşır, lakin 6–12 həftə sonra OQTT təkrar edilməli və gələcəkdə 1–3 ildən bir yoxlanılmalıdır, çünki hamiləlik diabeti keçirmiş qadınlarda 2-ci tip diabet riski yüksəkdir. Bütün bu mərhələlər hamiləliyin təqibi planına daxil edilir.

Nə zaman həkimə müraciət etməli

24-cü həftəyə yaxınlaşırsınız və OQTT üçün hələ vaxt təyin olunmayıb.
Risk amillərindən biri və ya bir neçəsi sizdə var — erkən testin lazım olub-olmadığını müzakirə edin.
Güclü susuzluq, tez-tez sidiyə getmə, yorğunluq və ya görmənin bulanması hiss edirsiniz.
Evdə ölçdüyünüz qan şəkəri hədəf dəyərlərdən ardıcıl yüksəkdir.
Ürəkbulanma və ya qusma səbəbindən planlaşdırılmış qidalanmaya əməl edə bilmirsiniz.
Körpənin hərəkətlərində dəyişiklik və ya digər narahatedici əlamətlər var.

Tez-tez verilən suallar

Hamiləlik diabeti doğuşdan sonra keçirmi?

Əksər hallarda bəli — plasenta çıxdıqdan sonra hormonal təsir aradan qalxır və qan şəkəri normallaşır. Lakin gələcəkdə 2-ci tip diabet riski artdığı üçün 6–12 həftə sonra təkrar test və sonra müntəzəm yoxlama lazımdır.

Hamiləlik diabeti körpəyə diabet verərmi?

Körpə diabetlə doğulmur. Lakin nəzarətsiz yüksək şəkər körpənin həddən artıq böyüməsinə və doğuşdan sonra müvəqqəti aşağı şəkərə səbəb ola bilər. Yaxşı nəzarət bu riskləri azaldır.

İnsulin təyin olunubsa, bu, vəziyyətin ağır olduğunu bildirir?

Xeyr. İnsulin ehtiyacı mədəaltı vəzinin hamiləlik hormonlarının təsirini kompensasiya edə bilməməsini göstərir — bu, sizin "günahınız" deyil. İnsulin plasentadan keçmir və körpə üçün təhlükəsizdir.