Polikistik yumurtalıq sindromu (PKYS): əlamətlər və idarəetmə

Menstruasiyanız aylarla gecikir, üzünüzdə sızanaqlar və artıq tüklənmə var, kilo vermək çətinləşib? Bu əlamətlər polikistik yumurtalıq sindromuna (PKYS) işarə edə bilər – reproduktiv yaşda olan qadınlarda ən çox rast gəlinən hormonal pozğunluqlardan biri. Bu məqalədə PKYS-nin mahiyyətini, diaqnostika meyarlarını və uzunmüddətli idarəetmə prinsiplərini sadə dillə izah edirik.

Polikistik yumurtalıq sindromu nədir?

PKYS yumurtalıqların, hipofizin və maddələr mübadiləsinin birgə pozğunluğudur. Əsas mexanizm androgenlərin (kişi cinsi hormonlarının) nisbətən yüksək olması və bir çox hallarda toxumaların insulinə həssaslığının azalmasıdır (insulin rezistentliyi). Bunun nəticəsində yumurtalıqlarda follikullar tam yetişmədən dayanır, ovulyasiya nadir baş verir və ultrasəsdə yumurtalıqlar "mirvari düzümü" şəklində çoxlu kiçik follikullarla görünür.

Adına baxmayaraq, PKYS zamanı yumurtalıqlarda görünən strukturlar əsl kistalar deyil, yetişməmiş follikullardır. Buna görə də "polikistik yumurtalıq" yalnız ultrasəs təsviri, "polikistik yumurtalıq sindromu" isə əlamətlər toplusu ilə müəyyən edilən klinik diaqnozdur. Yumurtalıq kistalarının həqiqi növləri haqqında ayrıca məqaləmizdə oxuya bilərsiniz.

Əsas əlamətlər

PKYS-nin təzahürləri qadından qadına əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Ən çox rast gəlinən əlamətlər:

menstrual dövrün 35 gündən uzun olması və ya ildə 8-dən az menstruasiya;
menstruasiyanın aylarla tamamilə kəsilməsi (amenoreya);
üz, çənə, sinə və qarın nahiyəsində artıq tüklənmə (hirsutizm);
yeniyetmə dövründən sonra da davam edən sızanaqlar və yağlı dəri;
başda tüklərin seyrəlməsi;
bədən çəkisinin artması, xüsusən qarın nahiyəsində;
hamilə qalmaqda çətinlik.

Bu əlamətlərin hamısının bir qadında olması şərt deyil; bəzi qadınlarda yalnız nizamsız menstruasiya müşahidə edilir, bəzilərində isə normal çəkiyə baxmayaraq hormonal dəyişikliklər üstünlük təşkil edir.

Diaqnoz necə qoyulur?

Beynəlxalq razılaşmaya əsasən PKYS diaqnozu üçün aşağıdakı üç meyardan ən azı ikisi tələb olunur: nadir və ya olmayan ovulyasiya; androgen artıqlığının klinik və ya laborator əlamətləri; ultrasəsdə polikistik yumurtalıq görüntüsü. Eyni zamanda oxşar əlamətlər verən digər səbəblər – qalxanabənzər vəz xəstəlikləri, prolaktin yüksəkliyi, böyrəküstü vəz pozğunluqları – istisna edilməlidir.

Müayinə planına adətən ginekoloji baxış, çanaq ultrasəsi və hormonal analizlər daxildir. Həkim həmçinin qan şəkəri, insulin və lipid göstəricilərini qiymətləndirə bilər, çünki PKYS maddələr mübadiləsi xəstəlikləri riskini artırır.

İdarəetmə: həyat tərzi və müalicə

PKYS-nin müalicəsi şikayətlərə və qadının hazırkı məqsədinə – menstruasiyanı nizamlamaq, dəri problemlərini azaltmaq və ya hamilə qalmaq – görə seçilir.

Həyat tərzi dəyişiklikləri

Bədən çəkisinin hətta kiçik dərəcədə azaldılması ovulyasiyanın bərpasına və hormonal fonun yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Tövsiyə olunur:

tərəvəz, tam taxıl və zülalla zəngin, sadə şəkərlərlə məhdud qidalanma;
həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivlik;
yuxu rejiminin tənzimlənməsi və stresin azaldılması;
siqaretdən imtina.

Dərman müalicəsi

Kombinə olunmuş hormonal kontraseptivlər menstruasiyanı nizamlayır, androgen təsirini azaldır və uşaqlıq qişasını qoruyur. Uyğun vasitənin seçimi kontrasepsiya məsləhəti zamanı aparılır.
İnsulin həssaslığını artıran dərmanlar insulin rezistentliyi olan qadınlarda istifadə edilə bilər.
Ovulyasiyanı stimulyasiya edən dərmanlar hamiləlik planlaşdıran qadınlarda həkim nəzarətində tətbiq olunur.
Antiandrogen vasitələr və kosmetik üsullar hirsutizm və sızanaqların azaldılmasına yönəlir.

PKYS xroniki vəziyyətdir, lakin düzgün idarəetmə ilə həm əlamətlər, həm də uzunmüddətli risklər (2-ci tip diabet, ürək-damar xəstəlikləri, endometrium hiperplaziyası) əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər.

Nə zaman həkimə müraciət etməli

Menstruasiyanız 3 aydan çox gəlmirsə və hamilə deyilsinizsə.
Dövrləriniz davamlı olaraq 35 gündən uzun və ya 21 gündən qısa olursa.
Üz və bədəndə sürətlə artan tüklənmə, səsin qalınlaşması müşahidə edirsinizsə.
Bir il ərzində qorunmadan hamilə qala bilmirsinizsə.
Çəkiniz qida rejiminə baxmayaraq sürətlə artırsa.
Ailənizdə diabet varsa və PKYS əlamətləriniz varsa.

Tez-tez verilən suallar

PKYS ilə hamilə qalmaq mümkündürmü?

Bəli, PKYS olan qadınların əksəriyyəti həyat tərzi dəyişiklikləri və lazım gəldikdə ovulyasiya stimulyasiyası ilə hamilə qala bilir. Vacib olan planlaşdırmanın həkim nəzarətində aparılmasıdır.

PKYS tam müalicə olunurmu?

PKYS xroniki vəziyyət sayılır və tam "sağaltmaq" mümkün deyil, lakin əlamətlər və risklər uzun illər uğurla nəzarətdə saxlanıla bilər. Həyat tərzi müalicənin əsasını təşkil edir.

Ultrasəsdə polikistik yumurtalıq görünürsə, bu PKYS deməkdirmi?

Xeyr. Yalnız ultrasəs görüntüsü diaqnoz üçün kifayət deyil; nizamsız menstruasiya və ya androgen artıqlığı əlamətləri də olmalıdır. Sağlam qadınlarda, xüsusən yeniyetmələrdə, oxşar görüntü normal ola bilər.