HPV və uşaqlıq boynu xərçəngi: peyvənd və skrininq

Uşaqlıq boynu xərçəngi qadınlarda ən çox rast gəlinən bədxassəli şişlərdən biridir, lakin eyni zamanda qarşısı ən çox alına bilən xərçəng növüdür. Bunun səbəbi aydındır: xəstəliyin əsas səbəbi – insan papilloma virusu (HPV) – məlumdur, peyvəndlə qarşısı alınır və skrininqlə xərçəngönü dəyişikliklər illər əvvəl aşkar edilə bilir. Bu məqalədə HPV-nin xərçəngə necə gətirib çıxardığını, peyvəndin və skrininqin kimə, nə vaxt lazım olduğunu izah edirik.

HPV nədir və necə yayılır?

İnsan papilloma virusu 200-dən çox tipi olan virus qrupudur; onlardan təxminən 40-ı cinsiyyət orqanlarını yoluxdurur. Virus cinsi təmas, o cümlədən dəri-dəri təması yolu ilə yayılır; kondom riski azaldır, lakin tam aradan qaldırmır. HPV o qədər geniş yayılmışdır ki, cinsi aktiv insanların böyük əksəriyyəti həyatının hansısa dövründə virusla qarşılaşır.

Tiplər iki qrupa bölünür. Aşağı riskli tiplər (məsələn, 6 və 11) cinsiyyət ziyillərinə səbəb olur, lakin xərçəng yaratmır. Yüksək riskli tiplər (ən əhəmiyyətlisi 16 və 18) uşaqlıq boynu, həmçinin anus, vulva, vagina və udlaq xərçənglərinə gətirib çıxara bilər.

HPV uşaqlıq boynu xərçənginə necə çevrilir?

Yoluxma hallarının böyük əksəriyyətində immun sistem virusu 1–2 il ərzində özbaşına təmizləyir. Problem yüksək riskli tipin uzun müddət – illər boyu – toxumada qalması ilə başlayır. Davamlı infeksiya uşaqlıq boynu hüceyrələrində tədricən dəyişikliklər yaradır: əvvəlcə yüngül displaziya (CIN 1), sonra orta və ağır displaziya (CIN 2–3), nəhayət invaziv xərçəng. Bu proses adətən 10–20 il çəkir və məhz bu uzun müddət skrininqin niyə bu qədər effektiv olduğunu izah edir: xərçəngönü mərhələdə aşkar edilən dəyişikliklər sadə ambulator prosedurlarla müalicə oluna bilir.

Siqaret çəkmə, immunitetin zəifləməsi, uzunmüddətli iltihab və digər cinsi yolla keçən infeksiyalar davamlı infeksiya riskini artırır.

HPV peyvəndi: kimə və nə vaxt?

HPV peyvəndi ən geniş yayılmış yüksək riskli tiplərə qarşı qoruyur və xərçəngönü dəyişikliklərin qarşısını alır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyələrinə əsasən:

• peyvəndin optimal yaşı 9–14 yaşdır – cinsi həyat başlamazdan əvvəl, çünki bu dövrdə immun cavab daha güclüdür;
• bu yaş qrupunda bir və ya iki doza kifayətdir;
• 15 yaşdan yuxarı başlayanlar üçün adətən iki və ya üç doza tətbiq olunur;
• peyvənd həm qızlara, həm oğlanlara tövsiyə edilir;
• cinsi həyata başlamış və ya HPV ilə qarşılaşmış qadınlarda da peyvənd faydalı ola bilər, çünki bütün tiplərə qarşı immunitet eyni vaxtda yaranmır.

Peyvənd mövcud infeksiyanı müalicə etmir və skrininqi əvəz etmir – peyvənd olunmuş qadınlar da müntəzəm müayinədən keçməlidir. Peyvənd haqqında fərdi məsləhət ginekoloji müayinə zamanı verilə bilər.

Skrininq: hansı yaşda və nə qədər tez-tez?

Skrininqin məqsədi şikayət yaranmazdan əvvəl xərçəngönü dəyişiklikləri tapmaqdır. İki əsas üsul var:

1. Sitoloji müayinə (PAP-smear) – uşaqlıq boynundan götürülən hüceyrələr mikroskop altında yoxlanır. Ümumi tövsiyəyə görə 21 yaşdan etibarən başlanır və normal nəticədə 3 ildə bir təkrarlanır.
2. HPV testi – yüksək riskli virus tiplərinin DNT-sini aşkar edir. 30 yaşdan sonra təkbaşına və ya sitoloji ilə birlikdə (ko-test) 5 ildə bir aparıla bilər.

Anormal nəticədə həkim kolposkopiya və lazım gəldikdə biopsiya təyin edir. Skrininq əvvəlki nəticələr normal olduqda adətən 65 yaşa qədər davam etdirilir. PAP-smear testi necə aparılır və nəticələr nə deməkdir – ayrıca məqaləmizdə oxuyun. Aşkar edilən xərçəngönü dəyişikliklərin müalicəsi uşaqlıq boynu xəstəlikləri çərçivəsində fərdi planlaşdırılır.

Nə zaman həkimə müraciət etməli

• 21 yaşdan yuxarısınız və heç vaxt PAP-smear etdirməmisinizsə.
• Son müayinədən 3 ildən çox vaxt keçibsə.
• Cinsi əlaqədən sonra və ya menstruasiyalar arasında qanaxma müşahidə edirsinizsə.
• Qeyri-adi, qanlı və ya qoxulu ifrazat varsa.
• Cinsiyyət nahiyəsində ziyil və ya törəmə görmüsünüzsə.
• Qızınız 9–14 yaşındadır və peyvənd haqqında məlumat almaq istəyirsinizsə.

Tez-tez verilən suallar

HPV testim müsbətdir – bu xərçəng deməkdirmi?

Xeyr. Müsbət HPV testi yalnız virusun mövcudluğunu göstərir; infeksiyaların əksəriyyəti özbaşına keçir. Həkim sitoloji nəticəni və yaşınızı nəzərə alaraq müşahidə və ya kolposkopiya təklif edəcək.

Peyvənd olunmuşam, skrininqə ehtiyac varmı?

Bəli. Peyvənd ən təhlükəli tiplərə qarşı qoruyur, lakin bütün yüksək riskli tipləri əhatə etmir. Skrininq peyvənd olunmuş qadınlar üçün də eyni qrafiklə tövsiyə olunur.

HPV-dən tam qurtulmaq mümkündürmü?

Virusun özünə qarşı dərman yoxdur, lakin sağlam immun sistem infeksiyaların böyük hissəsini 1–2 il ərzində təmizləyir. Siqaretdən imtina, sağlam həyat tərzi və müntəzəm müayinə bu prosesə kömək edir.