Yumurtalıq kistaları: hansılar təhlükəlidir

"Yumurtalığınızda kista var" sözləri ultrasəs müayinəsində ən çox eşidilən nəticələrdən biridir və çox vaxt lazımsız həyəcana səbəb olur. Həqiqət budur ki, yumurtalıq kistalarının böyük əksəriyyəti zərərsizdir və bir neçə ay ərzində öz-özünə itir. Lakin bəziləri həqiqətən diqqət tələb edir. Bu məqalədə kista növlərini, hansıların təhlükəli ola biləcəyini və nəyə görə izləmənin vacib olduğunu izah edirik.

Yumurtalıq kistası nədir və niyə yaranır

Kista – yumurtalığın içində və ya səthində yaranan, içərisi maye ilə dolu kisəcikdir. Reproduktiv yaşda olan qadında kistaların çoxu aybaşı dövrünün normal fəaliyyətinin "yan məhsulu"dur.

Hər ay yumurtalıqda yumurta hüceyrəsini saxlayan follikul böyüyür və ovulyasiya zamanı partlayaraq yumurtanı buraxır. Bu proses pozulduqda funksional kistalar yaranır:

• Follikulyar kista – follikul partlamır və böyüməyə davam edir.
• Sarı cisim kistası – yumurta buraxıldıqdan sonra follikulun qalığı bağlanır və içində maye və ya qan toplanır.

Funksional kistalar adətən 2–3 aybaşı dövrü ərzində öz-özünə sorulur və əksər hallarda heç bir əlamət vermir.

Kista növləri: hansılar zərərsiz, hansılar diqqət tələb edir

Funksional olmayan kistalar aybaşı dövrü ilə bağlı deyil və öz-özünə itmir:

• Dermoid kista (teratoma) – embrional hüceyrələrdən yaranır, içərisində saç, piy, bəzən diş toxuması olur; demək olar ki, hər zaman xoşxassəlidir, lakin böyüyə və burula bilər.
• Kistadenoma – yumurtalığın səthindəki toxumadan inkişaf edir, sulu və ya selikli məzmunla dolur; bəzən çox böyük ölçülərə çatır.
• Endometrioma ("şokolad kistası") – endometriozun nəticəsidir; içərisi köhnə qanla doludur, ağrılı aybaşı və sonsuzluqla əlaqəlidir.
• Polikistik yumurtalıqlar – çoxsaylı kiçik follikullar; əslində kista deyil, hormonal pozğunluğun (PKYS) ultrasəs təzahürüdür.

Bu kistalar da çox vaxt xoşxassəlidir, lakin öz-özünə keçmədiyinə və ağırlaşma riski olduğuna görə həkim nəzarəti tələb edir.

Yumurtalıq kistaları nə vaxt təhlükəlidir

Təhlükə iki fərqli mənada ola bilər: kistanın ağırlaşma verməsi və ya onun bədxassəli olma ehtimalı.

Kəskin ağırlaşmalar:

• Kistanın burulması (torsiya) – böyük kista yumurtalığı öz oxu ətrafında döndərir, qan təchizatı kəsilir. Əlamətləri: ani, çox güclü birtərəfli ağrı, ürəkbulanma, qusma. Bu, təcili əməliyyat tələb edən vəziyyətdir.
• Kistanın partlaması (ruptur) – kəskin ağrı, bəzən qarın boşluğuna qanaxma; çox vaxt öz-özünə keçir, lakin güclü qanaxmada əməliyyat lazım ola bilər.

Bədxassəlilik baxımından diqqət tələb edən əlamətlər:

• kistanın ultrasəs müayinəsində yalnız maye deyil, bərk hissələrin, qalın arakəsmələrin və ya divar çıxıntılarının olması;
• böyük ölçü və bir neçə ay ərzində kiçilmək əvəzinə böyümə;
• qarın boşluğunda sərbəst maye;
• menopauzadan sonra yaranan kista – bu yaşda funksional kistalar olmur, buna görə hər bir törəmə diqqətlə qiymətləndirilir;
• ailədə yumurtalıq və ya süd vəzi xərçəngi tarixçəsi.

Bədxassəlilik ehtimalı gənc qadınlarda çox aşağıdır və yaşla artır; buna görə eyni kista 25 və 60 yaşlı qadında fərqli yanaşma tələb edir.

Diaqnostika və müalicə

Əsas diaqnostika üsulu ultrasəs müayinəsidir (üstünlük vaginal USM-ə verilir): kistanın ölçüsü, strukturu və məzmunu qiymətləndirilir. Funksional görünən sadə kistalarda adətən 6–8 həftədən sonra təkrar müayinə təyin olunur – çox vaxt kista bu müddətdə itir. Lazım gəldikdə qan analizləri (hamiləlik testi, hormonlar, bəzi hallarda şiş markerləri – onların nəticəsi yalnız ultrasəs və yaşla birgə şərh olunur) və MRT əlavə edilir.

Müalicə yanaşması:

1. Gözləmə və izləmə – sadə, kiçik, əlamətsiz kistalarda ən çox seçilən yol.
2. Ağrıkəsicilər – narahatlıq dövründə.
3. Hormonal kontraseptivlər – mövcud kistanı kiçiltmir, lakin yeni funksional kistaların yaranmasının qarşısını alır; tez-tez təkrarlanan kistalarda nəzərdən keçirilir.
4. Cərrahi müalicə – adətən laparoskopik yolla: kistanın yumurtalıq saxlanılaraq çıxarılması (kistektomiya) və ya lazım gəldikdə yumurtalığın çıxarılması. Böyük, davamlı, şübhəli və ya ağırlaşma verən kistalarda göstərişdir.

Hər bir qərar kistanın növünə, qadının yaşına və hamiləlik planlarına görə fərdi verilir. Ginekoloji xəstəliklərin müalicəsi və müntəzəm müayinə barədə xidmətlər səhifəsində ətraflı oxuya bilərsiniz.

Nə zaman həkimə müraciət etməli

Təcili müraciət edin, əgər:

• qarının aşağı hissəsində ani, çox güclü, xüsusən birtərəfli ağrı yaranmışdır;
• ağrı ürəkbulanma, qusma və ya temperatur ilə müşayiət olunur;
• ağrı ilə birlikdə zəiflik, başgicəllənmə, soyuq tər və ya huşun qaralması var;
• uşaqlıq yolundan güclü qanaxma var.

Planlı qaydada müraciət edin, əgər:

• qarının aşağı hissəsində davamlı küt ağrı və ya dolğunluq hissi var;
• aybaşı nizamı pozulmuşdur;
• cinsi əlaqə zamanı ağrı yaranır;
• qarın şişkinliyi artır, tez doyma hissi və ya sidiyə tez-tez getmə var;
• menopauzadan sonra qarında narahatlıq hiss edirsiniz;
• əvvəlki müayinədə kista aşkarlanıb və nəzarət müayinəsinin vaxtı çatıb.

Tez-tez verilən suallar

Kista hamilə qalmağa mane olurmu?

Funksional kistalar adətən mane olmur. Endometriomalar və polikistik yumurtalıq sindromu isə sonsuzluqla əlaqəli ola bilər; bu barədə polikistik yumurtalıq sindromu məqaləmizdə ətraflı oxuya bilərsiniz.

Kista hamiləlik dövründə aşkarlanıbsa, nə etməli?

Hamiləliyin ilk həftələrində sarı cisim kistası normaldır və adətən ikinci trimestrə qədər itir. Böyük və ya davamlı kistalar hamiləlik boyu ultrasəs müayinəsi ilə izlənir; əməliyyat yalnız ağırlaşma halında nəzərdən keçirilir.

Kista müalicə olunmadan öz-özünə keçə bilərmi?

Bəli, funksional kistaların əksəriyyəti 1–3 aybaşı dövrü ərzində öz-özünə sorulur. Buna görə sadə kistalarda ilk addım müalicə deyil, bir neçə həftə sonra təkrar ultrasəs müayinəsidir.